Diyalektik materyalist olarak cevaplıyorum.
Bu soruya genelde şöyle cevap veriliyor: "Roma kalsaydı yollar, hukuk, mühendislik kalırdı, dünya daha ileri olurdu."
Bence tam tersi olurdu. Roma kalsaydı dünya daha geri olurdu. Nedenini 3 yerden anlatayım: Teknoloji, Din, Siyasi Yapı.
- Teknoloji: Daha ileri değil, daha geri olurdu
Roma'yı hep mühendislik harikalarıyla hatırlıyoruz. Su kemerleri, yollar, hamamlar. Ama Roma'nın teknolojisi bir noktada durdu.
Neden durdu? Çünkü Roma köleci bir sistemdi. Köle emeği bedavayken makineye yatırım yapmak mantıksızdı.
Bunun kanıtları var:
Su değirmeni M.Ö. 1. yüzyılda biliniyordu. Ama yaygınlaşması 300 yıl sürdü. Çünkü köle değirmeni daha ucuzdu.
Gallia'da, bugünkü Fransa'da, M.S. 1. yüzyılda ekin biçen bir makine icat edildi, vallus. Kimse kullanmadı. 100 köle daha ucuzdu. Makine unutuldu, 1800 yıl sonra yeniden icat edildi.
Roma ekonomisi üretmekten değil, fetih ve yağmadan besleniyordu. Trajan'ın Dacia seferinden gelen ganimet, Roma'nın yıllarca bütçesini karşıladı. Fetihler durunca, M.S. 2. yüzyıldan sonra ucuz köle akışı da durdu. Sistem yeni teknoloji üretmek yerine, elindeki köleleri daha çok sömürmeye çalıştı.
Yani teknoloji, akıllı insanlar olmadığı için değil, üretim tarzı onu gerektirmediği için tıkanmıştı.
Roma yıkılmasaydı, bu tıkanıklık devam ederdi. Roma'nın yolları kalsaydı, bilgi daha hızlı yayılırdı belki, ama yayılacak yeni bir bilgi olmazdı. Çünkü sistem, yeni bilgi üretmiyordu.
2. Din: Hristiyanlık zaten vardı, değişen şey Kilise'nin gücü olurdu
Burada çok büyük bir yanılgı var. İnsanlar sanıyor ki Roma pagan iken çöktü.
Hayır. Roma çöktüğünde zaten Hristiyandı.
380 yılında İmparator Theodosius, Selanik Fermanı ile Hristiyanlığı resmi devlet dini ilan etti. Roma 395'te ikiye bölündü, Batı 476'da düştü. Yani Batı düştüğünde, Roma zaten 96 yıldır resmi olarak Hristiyandı.
O yüzden "Roma yıkılmasaydı Hristiyanlık yayılır mıydı?" sorusu yanlış. Hristiyanlık zaten yayılmıştı.
Asıl soru şu: Roma yıkılmasaydı Kilise bu kadar güçlü olur muydu?
Bence hayır.
476'da Batı Roma düşünce, vergi toplayacak, ordu besleyecek, gıda dağıtacak devlet kalmadı. O boşluğu Papa doldurdu. 590'da Papa I. Gregorius, Roma şehrinin gıda dağıtımını, diplomasisini, hatta savunmasını yönetiyordu. Kilise, devlet olmadığı için devlet oldu.
Roma yıkılmasaydı, bu boşluk olmazdı. Kilise, devletin bir dairesi olarak kalırdı.
Bunun kanıtı Doğu'da. Doğu Roma 1453'e kadar yaşadı. Orada Patrik hiçbir zaman Papa gibi bağımsız olamadı. Çünkü imparator hep oradaydı. Patrik, imparatorun memuruydu. Batı'da imparator gidince, Papa imparatorun yerine geçti.
İslam için de aynı mantık geçerli. İslam 610'da doğduğunda, Roma ve Sasani İmparatorluğu 20 yıldır birbirini yiyip bitirmişti. İki imparatorluk da ekonomik olarak tükenmişti. Arabistan'daki boşluk, İslam'ın bir imparatorluk dinine dönüşmesini sağladı. Güçlü, tek bir Roma olsaydı, o boşluk olmazdı.
Yani Roma kalsaydı, din değişmezdi ama dinin siyasi gücü çok daha zayıf olurdu.
3. Siyasi Yapı: Adı Roma kalırdı, içi değişirdi
"Roma kalsaydı bugün hala imparatorlukla yönetiliyor olurduk" diyenler var. Bence bu da yanlış.
Roma kalsaydı, imparatorluk adı kalırdı ama içerik değişirdi. Zaten değişiyordu.
Bunun da kanıtları var:
M.S. 3. yüzyılda Diocletianus, köylüleri toprağa bağladı. Artık köylü toprağı terk edemezdi. M.S. 332'de Konstantin bunu kanunlaştırdı: "Kolonlar toprağa aittir." Bu artık kölelik değil, serfliktir. Feodalizmin ta kendisidir.
Aynı dönemde büyük toprak sahipleri, latifundia sahipleri, kendi topraklarında vergi topluyor, kendi askerini besliyor, kendi mahkemesini kuruyordu. İmparatorun kanunu kağıt üstünde kalıyordu. Bu, bildiğimiz feodal beyliktir.
Yani feodalizm, Roma yıkıldıktan sonra gelmedi. Roma'nın içinde, Roma yıkılmadan çok önce doğdu.
Doğu Roma bunun canlı kanıtı. Doğu, 1453'e kadar yaşadı. Ama 700'lerden sonra klasik Roma ekonomisi yoktu. Ordu, thema sistemine geçti: Askere toprak ver, toprağını koru. Bu, feodalizmin ta kendisi. Adı Roma, sistemi feodaldi.
Batı Roma da kalsaydı, aynısı olurdu. İmparator sembolik olarak kalırdı, güç yerel toprak sahiplerine geçerdi. Eninde sonunda yine feodal krallıklara bölünürdü, sadece daha yavaş olurdu.
Sonuç
Roma hiç yıkılmasaydı, dünya daha ileri olmazdı.
Teknoloji, köleci sistem yüzünden tıkanırdı.
Din, zaten Hristiyan olmuştu ama Kilise, devletin kontrolünde kalır, bağımsız bir güç olamazdı.
Siyasi yapı, adı Roma kalan ama içi feodalleşmiş bir yapıya dönerdi.
Yani yıkılan sadece bir devlet değil, köleci üretim tarzıydı. Roma siyasi olarak kalsaydı bile, o üretim tarzı yaşayamazdı.
Sizce ne olurdu? Roma kalsaydı dünya daha mı iyi olurdu, daha mı kötü?